اين روزها سينماگران پيش از گذشته به ساخت فيلمهاي تلويزيون رغبت نشان ميدهند. هرچند وقت يكبار خبري از ساخت تلهفيلم توسط يكي از كارگردانان سينما براي مركز سيما فيلم در رسانهها منتشر ميشود و روز به روز به تعداد كارگرداناني كه به ساخت اين فيلمها روي ميآورند، افزوده ميشود. گويا شرايط سخت توليد، اكران و بازگشت سرمايه در سينما باعث شده، فيلمسازان عطاي سينما را به لقاي آن ببخشند و در جايي كه ميتوانند قدمهاي محكمتري بردارند به كار مشغول شوند.
روز به روز شرايط توليد و اكران فيلمها در سينما سختتر ميشود
و تعداد فيلمهايي كه براي دريافت پروانه ساخت و نمايش با مشكل روبهرو هستند، افزايش مييابد. با شرايطي كه پس از انتخابات دهم پيش آمد، بعيد نيست بسياري از سينماگران راههاي ديگري از جمله تدريس، ساخت فيلم مستند و... را براي گذران زندگي بيازمايند چرا كه به هيچ وجه شرايط موجود را براي ادامه كار خود مناسب و مساعد نميبينند. تعداد زيادي از كارگردانان كه مطرحترين نامها در ميان آنان هم به چشم ميخورد پيش از انتخابات به طرفداري و تبليغ به نفع نامزدي پرداختند كه حالا رئيسجمهور نيست و آنان كه با جديت به انتقاد به شرايط موجود پرداخته بودند، شايد از اين پس نتوانند به همراهي با قافله سينماييهاي طيف مقابل بپردازند.
مشكلات قبلي موجود در سينما به همراه اين شرايط جديد، دست به دست هم ميدهد تا عدهاي از سينماگران ساخت فيلم تلويزيوني را به سينمايي ترجيح دهند. هرچند كار در سينما لذت ديگري براي فيلمسازان به همراه دارد اما مشكلات اينچنيني آنان را مجبور ميكند، اشتياق خود براي ساخت فيلم را با كار براي تلويزيون پاسخ دهند و ريسك كمتري را بپذيرند. نقش مشوقانه تلويزيون را هم در اين ميان نميتوان ناديده گرفت. خريد و دوبله فيلمهاي سينمايي خارجي هزينه بالايي طلب ميكند. از سوي ديگر فيلمهايي كه همخوان با فرهنگ و هنجارهاي ديني ما باشد، كمتر در آنان سوي مرزها ساخته ميشود و به همين دليل ساخت فيلمهاي 90 دقيقهاي تلويزيوني علاوه بر اينكه با هزينه پايينتري صورت ميگيرد، خوراك لازم و بدون دردسر را براي شبكههاي مختلف فراهم كرده و مشكلاتي نظير خريد فيلم از تهيهكنندههاي فيلمهاي سينمايي ايران و دوبله و سانسور فيلمهاي خارجي را به دنبال ندارد. از اينرو است كه نسبت به دو سال گذشته كمتر در روزهاي تعطيل شاهد پخش فيلمهاي خارجي هستيم و تلهفيلمهاي ايراني جايگزين آنها شدهاند. هر روز كه ميگذرد، تعداد فيلمهاي تلويزيوني ايراني كه از شبكههاي مختلف پخش ميشود از فيلمهاي خارجي سبقت ميگيرد و بعيد نيست تا سه، چهار سال آينده تعداد فيلمهاي خارجي پخش شده از سيما به حداقل سه يا پنج فيلم در هفته تقليل يابد اينطور كه پيش ميرود، درست همانگونه كه مشاور هنري رئيسجمهور در خرداد 86 پيشبيني كرده بود، تلويزيون تبديل به قطب اول توليد فيلم در ايران شده و رفتهرفته سينما به حاشيه رانده شود.
جواد شمقدري در مصاحبهاي كه دو سال پيش در يك روزنامه سينمايي منتشر شد، اعلام كرد، ميتوان سينما را از سبد زندگي خانوادهها حذف كرد: «درست مثل 140 كشوري كه اصلا سينما را از سبد زندگي مردمشان حذف كردهاند و برنامه خودشان را از طريق تلويزيون پيگيري ميكنند، ما بايد براي توليد فيلم توجيه قابل دفاعي داشته باشيم... ما ميتوانيم مثل خيلي از كشورها سينما را حذف كنيم.»
او پايين بودن ميزان تماشاگران سينما و عدم بازگشت سرمايه را عامل اصلي اين موضعگيري خود عنوان كرد و با تشبيه سينماي ايران به جنازه گفت: «يك جنازه را روي زين اسب نشاندهايد و ميگوييد كه اين فرمانده شماست. پس بجنگيد. اين بازي روزي بايد تمام شود مترسك كه قهرمان ملي نيست. بايد كسي جرات كند و بگويد كه اين قهرمان جنازهاي بيش نيست. شكستخوردگي در سينماي ما جا افتاده است... سينماي ايران سالهاست كه نفسهاي آخرش را كشيده و تمام شده است...اين جنازه بوگرفته و آن را با عطر و گلاب معطر ميكنيم. بالاخره بايد روزي همه بپذيريم كه سالهاست بهدنبال آن جنازه با حسرت ميرويم و خيال ميكنيم كه قهرمان هنري واقعي ماست...! من معتقد نيستم كه سينما بايد از بين برود بلكه از بين رفته است.» حالا با افزايش توليد فيلمهاي تلويزيون ميتوان فهميد چرا مشاور هنري رئيسجمهور از دو سال پيش اينگونه موضعگيري كرد و چه پيشبيني از آينده سينما و تلويزيون ايران دارد.
توليد با مركزيت سيما فيلم
سيمافيلم اصليترين موسسهاي است كه در حال حاضر توليد فيلم براي شبكههاي تلويزيوني را برعهده دارد. اين مركز از اوايل دهه 70 با هدف توليد محصولات تصويري آغاز به كار كرد و از سال 1381 زيرمجموعه معاونت سينمايي سازمان صداوسيما قرار گرفت. سفارش ساخت برنامههاي گوناگون جهت تامين برنامه، اكران سينمايي محصولات مركز، سفارش ساخت محصولات تصويري به اشخاص حقيقي و حقوقي، خريد سناريو، تامين مواد اوليه و تجهيزات فني و توليدي و... از جمله فعاليتهاي اين مركز است. فيلمسازان در اغلب موارد طرح خود را به اين مركز ارائه ميدهند و در صورتي كه با پاسخ مثبت مسوولان سيمافيلم مواجه شوند، اين مركز سرمايه و امكانات لازم را در اختيار آنان قرار ميدهد. برخي از كارگردانان هم با شبكههاي تلويزيوني وارد مذاكره ميشوند و مستقيما با يك شبكه براي ساخت تلهفيلم قرارداد ميبندند. هرچند كه سال گذشته مرتضي ميرباقري معاون سيما از انحصاري شدن توليد تلهفيلم در سيمافيلم خبر داده بود اما همچنان در بعضي موارد برخي شبكهها بهطور مستقيم با فيلمسازان براي توليد فيلم تلويزيوني وارد مذاكره ميشوند.
سيمافيلم پس از آماده نمايش شدن فيلمها، درباره اكران سينمايي يا پخش تلويزيوني آنها تصميم ميگيرد. فيلمهايي كه با هزينه بيشتر و حضور بازيگران حرفهاي سينما ساخته ميشود از سوي اين مركز به جشنواره فجر ارائه شده و پس از اينكه سيمافيلم در بزرگترين رويداد سينمايي با فيلمهايش عرض اندام ميكند، اين فيلمها يا در شبكههاي تلويزيوني به نمايش درميآيد و يا راهي اكران سينما ميشود. از سال گذشته در جشنواره فجر بخش مستقلي با عنوان مسابقه آثار ويدئويي بلند ترتيب داده شد و به بهترين اثر و بهترين كارگردان سيمرغ بلورين تعلق گرفت.
پيشي گرفتن تلويزيون از سينما
بعيد نيست با مشكلاتي كه در سينما وجود دارد به روزي برسيم كه توليدات سيمافيلم از فيلمهاي بخش خصوصي و بنياد سينمايي فارابي در جشنواره فجر پيشي بگيرد. مرتضي ميرباقري معاون سيما امسال از توليد 250 تلهفيلم خبر داده است. مجيد رجبي معمار مدير شبكه تهران هم با ارائه آمار توليد 25 فيلم تلويزيوني در سال گذشته در اين شبكه از ساخت 20 فيلم در ارتباط با اصلاح الگوي مصرف در امسال خبر داده است. همچنين حسن اسلاميمهر، رئيس مركز سيمافيلم هم اعلام كرده 10 هزار ايده از سوي مردم براي ساخت تلهفيلم به اين مركز ارسال شده كه با استفاده از اين ايدهها نگارش فيلمنامه آغاز خواهد شد. سيمافيلم از چندي پيش با پخش زيرنويس هنگام نمايش سريالها و فيلمهاي تلويزيوني از علاقهمندان درخواست كرد، ايدههاي خود را به اين مركز ارسال كنند تا با استفاده از آنان برنامههاي مختلف نمايشي ساخته شود. سيمافيلم با همكاري نهادها و سازمانهاي مختلف هم اقدام به توليد فيلمهاي تلويزيوني ميكند، چندي پيش مديران اين مركز با ارتش براي ساخت چند تلهفيلم توافق كردند. تاكنون فيلمهايي با مشاركت سازمانهايي چون بهزيستي، ستاد مبارزه با مواد مخدر و... در اين مركز توليد شده است.سال گذشته حدود 150 فيلم تلويزيوني در سيمافيلم توليد شد. اين در حالي است كه تمامي فيلمهاي توليدي در اين مركز روي آنتن نميروند و بعضي از آنها با جرح و تعديل از شبكههاي مختلف پخش ميشوند.شبكه چهارم سيما هم از سال گذشته اقدام به توليد و پخش فيلمهاي تلويزيوني با گرايش روانشناختي، جامعهشناختي و... كرده و تاكنون چند فيلم از اين مجموعه روي آنتن اين شبكه رفته. اين در حالي است كه شبكهچهارم سيما تا قبل از توليد اين فيلمها، هيچگونه سياست و برنامهريزي درباره توليد فيلمهاي داستاني ايراني نداشت.
سيما فيلم رقيب جدي فارابي
با افزايش روند توليد فيلم تلويزيوني در سيمافيلم، تهيهكنندگان سينما هم كه توليد تلهفيلم را كمهزينهتر، بيدردسرتر و با درآمد بيشتر ديدهاند، اشتياق فراواني به همكاري با اين مركز پيدا كردهاند و مترصد فرصتي براي همكاري با اين مركز هستند. تعدادي از آنان هم در اين يكي، دو سال اخير آنقدر مشغول توليد فيلم تلويزيوني شدهاند كه سينما را به فراموشي سپرده و ديگر رغبتي براي فعاليت در آن ندارند. گويا توليد تلهفيلم آنقدر به صرفه است كه تهيهكنندگاني كه پيش از اين در سينما مشغول بودند، حالا ترجيح ميدهند، فقط با تلويزيون همكاري كرده و بدون رويارويي با مشكلاتي نظير اخذ پروانه ساخت و نمايش، صرف هزينههاي بسيار براي تبليغات و... به توليد فيلم بپردازند.
سيمافيلم هم درصدد است از كارگردانان صاحبنام براي ساخت فيلم دعوت كند و كيفيت توليدات خود را افزايش دهد. مسوولان سيما و سيمافيلم هرازچندگاهي از لزوم آسيبشناسي تلهفيلمها صحبت ميكنند و براي برونرفت از شرايط كنوني يعني كميت بالا و كيفيت پايين فيلمهاي تلويزيوني، تمهيداتي چون دعوت از كارگردانان و فيلمنامهنويسان سرشناس را اخذ ميكنند. تاكنون فيلمسازاني چون همايون اسعديان، فرزاد موتمن، سيروس الوند، آرش معيريان، مهدي كرمپور، سعيد ابراهيميفر، كاظم معصومي، شاهد احمدلو و... تلهفيلمهايي را جلوي دوربين بردهاند. در حال حاضر تيزرهاي تبليغاتي كه براي پخش فيلمهاي تلويزيوني از شبكههاي مختلف پخش ميشود، بيش از فيلمهاي سينمايي در حال اكران است و تيزر فيلمي كه به طور مثال قرار است از شبكه سوم پخش شود در ديگر شبكهها هم به نمايش درميآيد. اين تلاش بيپايان سيما فيلم هم به كنداكتور پخش كمك ميكند و هم به جاي فيلمهاي خارجي، فيلمهاي داخلي را كه مطابق با سياستهاي سازمان صداوسيماست به مخاطبان عرضه ميكند. انگار تلويزيون رقابت جدي خود را با سينما آغاز كرده و در پي اين است كه به هر نحو شده از سينما پيشي بگيرد. توليد تعداد زيادي فيلمتلويزيوني و تلاش براي حضور در جشنواره بزرگ سينمايي كشور و اكران اين فيلمها در سينماها همگي نشاندهنده، اين است كه تلويزيون بهعنوان رسانهاي قدرتمند، قصد دارد مشت حريف را روي زمين بخواباند و در ميدان رقابت، سينما را كنار بزند. در سال گذشته فيلمهاي توليدشده در مركز سيمافيلم، بخشي از سالنهاي نمايشدهنده فيلمهاي جشنواره فجر را به خود اختصاص داد. اين فيلمها بخش اعظمي از جدول جشنواره راهم اشغال كرده بود. بعيد نيست با حضور بيشتر فيلمسازان صاحبنام در عرصه ساخت تلهفيلم، سيمرغهاي بيشتري از جشنواره فجر به سوي اين مركز پرواز كند و رفتهرفته اين مركز دولتي جاي بخش خصوصي در سينما را بگيرد. سرمايه مراكز دولتي بيش از تهيهكنندگان خصوصي است و مديران اين مراكز هم نگراني از بابت بازگشت سرمايه و هزينههايي كه بابت ساخت فيلمميپردازند، نخواهند داشت. بنابراين چندان دور از ذهن نيست كه آنان تمايل بيشتري براي توليد فيلم داشته و از به خطر افتادن سرمايه نگران نباشند. فيلمسازي كار پرهزينهاي است كه با ناامن شدن بازار توليد و اكران، تهيهكنندگان خصوصي توانايي رقابت با دولتيها را ندارند و به اجبار ناچار به خالي كردن ميدان ميشوند.
در آيندهاي نزديك، مشخص خواهد شد توانايي تهيهكننده خصوصي سينما در مقابله با مراكز دولتي توليد فيلم چقدر است و آنان چه اندازه تاب تحمل مشكلات عديدهاي را دارند كه بر سر راه آنان قرار ميگيرد. گويي در اين كشور سينما برخلاف ديگر بخشها راهي جز دولتي شدن پيشرو ندارد و توجيه صاحبنظران درباره افزايش قدرت بخش خصوصي و تبديل اقتصاد دولتي به خصوصي درباره رسانه قدرتمند سينما صدق نميكند.
