پس از آنكه دوران شكوفائي مينياتور ايران در اواخر قرن هفدهم ميلادي به پايان مي رسد ، مكتب نقاشي خيالي سازي در زمان زنديه شكل مي گيرد و از صد سال گذشته به اين سو به اوج خود ميرسد كه اصل موضوع اين نقاشي ها ، حماسه ي كربلا و حكايت شهادت هفتاد و دو تن همراهان حضرت امام حسين (ع) بوده است . در اين نقاشي هاي مذهبي و كمي بعد ، نقاشي هاي حماسي كه غالباً بر مبناي شاهنامه ي فردوسي تصوير شده ، حس فوق العاده حركت را مي يابيم . اين نوع نقاشي كه در واقع يك نوع سينماست متدرجاً با پديد آمدن هنر پرده داري ، بدل به سينماي ناطق مي شود . در هنر پرده داري نبز همان اشكالي را كه در نقاشي خيالي سازي اشاره داديم ، مي بينيم . پرده داران از طريق پرده هاي بسيار بزرگي كه در ميادين مي آويختند ، مصايب كربلا و ائمه ي اطهار را شرح مي دادند . در واقع مي توان گفت كه پرده داري يك جور سينماي ناطق محسوب مي شود .

    ... و اما يكي از استعدادهاي درخشان ايرانيان در ادبيات ، در نوع آفرينش و نمايش جزييات است ... ابتدا از بزرگترينشان ،فردوسي آغاز مي كنيم كه در حدود هزار سال پيش مي زيسته است . در آن زمان فردوس چنين مي سرايد :

      دريد و پريد و شكست و ببست

     يلان را سر و سينه و پا و دست

     مي بينيم كه فردوسي با يك سلسله نماهاي درشت و كاري كه با اين نماها صورت داده ، در واقع به يك نوع تدوين و تقطيع سريع سينمايي دست زده است .

    در شعر ديگري استعداد فوق العاده ي شاعر را در نشان دادن جزييات ، ولي نگفتن تمام ماجرا و رساندن يك معني شاهد مي شويم :

    ستون كرد چپ را و خم كرد راست

    خروش از خم چرخ چاچي بخاست

     نماي نزديك از حالت پا و زانو و بعد شنيدن صداي تير و كمان به گوش مي رسد ، يعني عامل صدا هم در نوعي نمابندي فني به كار گرفته شده است ، بدون اين كه مجموع صحنه را به نمايش بگذارد . با اين جزييات مي بينيم كه شاعر چگونه موفق مي شود تا به اين نتيجه دست يابد .

    يك نمونه ي ديگر ، داستان كاوه ي آهنگر و قيام او عليه پادشاه ستمگر و حكايت ايجاد درفش كاوياني است . كاوه ، چرمي را كه آهنگران به جلوي خود مي بندند تا برابر آتش بايستند ، بر سر نيزه مي كند و در بازار فرياد مي كشد : همگي آگاه باشيد اين پادشاه ابليس است و كينه ي خدا را در دل مي پروراند . مردم به جوش و خروش مي آيند و از آن روز به بعد شاهان با تاجگذاري خود ، به اين تكه چرم ، جواهري مي افزايند و رفته رفته همين يك تكه چرم را در صحنه داريم كه پيش مي رود و درفش كاوياني ايران مي شود . در اين جا فقط از صدا به عنوان عامل اضافي استفاده شده است . اين توصيف فوق العاده دقيق كه فردوسي به آن دست مي زند ، در واقع يك كار سينمايي است . و همينطور صحنه ي گرفتار شدن بيژن كه شاعر چنين توصيفش مي كند :

    .. بيژن گرفتار دربار منيژه است ... در را مي كوبد ، وارد مي شوند و مي خواهند او را بگيرند ... او به دور خود چرخ كوچكي مي زند (حركتي كه بعد ها در تعزيه نيز شاهد مي شويم ) ، خنجر كوچكي را در كنار چكمه اش پنهان كرده بيرون مي كشد ، به وسيله ي اين خنجر كوچك به دشمنان حمله مي برد و سعي در فرار مي كند ...

   از نهصد سال پيش به اين سو آفرينندگان ادبي ديگري هم داريم كه كارشان نشان از چنين استعداد فوق العاده اي دارد ، شعرايي چون فخرالدين اسعد گرگاني ، سراينده ي ويس و رامين و يا نظامي گنجوي – كه هشتصد سال پيش مي زيست – و كافي است تا اندازه اي به اشعار اين آخري تعمق كنيم و به امكانات تصويري اش بينديشيم تا به يك نمايش واقعي برسيم .

  حال به گذشته ي نزديك تر مي رسيم و مي بينيم پيش از اين كه سينما وارد ايران شود ، اشكال مختلف نمايش در ميان مردم ايران مرسوم بوده است كه بدبختانه مي بايست گفت از اين نوع نمايش ها ، به جز خيمه شب بازي ، تقريباً ديگر اثري در ايران باقي نمانده است .

    از روايتهاي مختلف مي دانيم يكي از نمايش هاي مختلفي كه در ايران قديم معمول بود ، يكي هم سايه بازي است و ديگر همين خيمه شب بازي ، يعني عروسكهايي كه به وسيله ي بندهايي به حركت در مي آمدند .

  شعراي زيادي داريم كه كارشان نشان از چنين توجهي از نهصد سال پيش به اين سو دارد ، شعرايي چون : نظامي ، خيام ، حافظ ، عطار و ... كه هميشه از لعبت و عروسك صحبت هايي كرده اند و از طريق اشعارشان اين لغت و اين حرفه زنده مانده است .

  و اما يك وسيله ي يمايش كه از دير باز در ايران مرسوم بوده است : فانوس خيال ،(2) كه ما يك شاهد بسيار معروفي لااقل در رباعيات عمر خيام داريم :

  اين چرخ فلك كه ما در او حيرانيم

  فانوس خيال از او مثالي دانيم

  خورشيد چراغ دان و عالم فانوس

 ما چون صوريم كه اندرو گردانيم

  مي بينيم كه عمر خيام در اين رباعي ، استفاده ي نمادين دقيقي دارد جهت اداي يك امر فلسفي . اما در ضمن شرح مي دهد كه اين دستگاه چگونه بوده است ، دستگاهي كه از چين تا لااقل مراكش به كار مي رفته و مردم به آن توجه زيادي داشته اند .

 و اما نزديك تر ... از حدود دو قرن پيش به اين سو ، به تغزيه مي رسيم . تعزيه نمايش بسيار رايجي است كه اثراتش و اجرايش قابل مطالع و دقت است . مي دانيم كه نفوذش در مردم به دلايل كلي احساسي و مذهبي عميق بوده است ... و پس از آن نوبت به دوربين و سينما مي رسد ...